मधेसको आन्दोलन चर्किँदै गर्दा, सायद सम्पूर्ण तराईबासीको मन पनि कतै चिरिएको होला।
देशकै लागि अन्न फलाउने मधेस, देशका ५५% जनतालाई आश्रय दिने मधेस, बाँच्नका लागि सबैलाई सहारा बनेको मधेस।
तर मधेसको मुख्य शत्रु न त कुनै नेता हो, न कुनै जात, न कुनै शक्ति।
मुख्य शत्रु हो — अशिक्षा र अज्ञानताको अन्धकार।
शिक्षा नै हो मानव जीवनको आँखो।
तर जब जन्मिएर पनि ज्ञानको अनुभूति गर्न नपाइने अवस्था आउँछ, त्यो मानव केवल बाँच्ने त सक्छ, तर जागृत जीवन बाँच्न सक्दैन।
त्यो अज्ञानताकै कारण मधेस मात्र होइन, पहाडका दुर्गम बस्तीहरूमा पनि अनगिन्ती मानिसहरू आजसम्म पछाडि परेका छन्।
देशको भविष्य कोरिँदै गएको यो बेला, आन्दोलनको जरो पनि त्यहीँ अज्ञानता, अशिक्षा र पुराना कुरितीमा छ, जसले मधेसीहरूलाई आफ्नै अन्धकारमा बाँधेर राख्यो।
राणा शासनपछि जब चेतनाको उज्यालो देशभर फैलियो, त्यसको किरण मधेसमा पनि पुग्यो।
तर सजिलो भूभाग भएर पनि मधेसमा जमिनदार प्रथा, शोषण, पञ्चायती दमनले पुनः अन्धकार फैलायो।
शिक्षाको उज्यालो अङ्गालेका केही मधेसीहरू अगाडि त बढे, तर धेरैले आफ्नै भूमिप्रति उत्तरदायित्व देखाउन सकेनन् — यो पनि कमजोरी रह्यो।
हरेक समाजमा निम्न वर्गलाई थिच्ने प्रवृत्ति हुन्छ; मधेस पनि त्यसबाट अछुतो रहन सकेन।
समयसँगै धूर्त र अवसरवादीहरूले शासनमा पहुँच पाए, र शिक्षा चेतना अभावले मधेसीहरू विकासका योजनाबाट टाढा परे।
फलस्वरूप, बहुदलीय शासन आउँदासम्म त्यो खाडल झनै गहिरो बन्यो।
मधेसले आधारभूत सुविधाहरूको स्वाद त चाख्यो, तर त्यो अवसर सीमित वर्गसम्म मात्र पुग्यो।
त्यो असमानताकै कारण मधेसभित्र पनि नयाँ विभाजन जन्मिँदै गयो।
परिवर्तन एक दशकमा हुँदैन — पुस्तौँ लाग्छ।
तर मधेसले जस गतिमा चेतना र विकासतर्फ बढ्नु पर्ने थियो, त्यो रफ्तार पाइएन।
आजको आन्दोलन पनि त्यसैको परिणाम हो।
जसले शिक्षा र चेतना आत्मसात गरे, ती मध्ये कतिपय मधेसप्रति वफादार रहन सकेनन्, कतिपय भ्रष्ट राजनीति वा निराशाको कारण पलायन भए।
मधेसले पहाडी, भारतीय, भूटानी र अन्य समुदायलाई पनि आफ्नै भूमिमा खुलेर स्वागत गर्यो।
तर पछिल्ला दशकमा बिस्तारै स्वार्थ, छल, जातीयता र “मेरो–तेरो”को भावना बढ्दै गयो, जसले पुराना मधेसीहरूलाई झन् दबायो।
साँचो कुरा — सबै मधेसी पछाडि परेका छैनन्।
धेरै मधेसीहरू आज विश्वभर अब्बल नेपालीका रूपमा चिनिएका छन्।
तर मधेसमा बलिरहेको यो आगोको जिम्मा राज्य प्रणाली, ब्राह्मणवाद, भ्रष्ट राजनीति, स्वार्थी मधेसी नेतृत्व र निराशामा डुबेका आफ्नै मानिसहरूले लिनै पर्छ।
त्यससँगै नारीमाथिको अन्याय, दाइजो प्रथा, र परिवर्तनलाई अस्वीकार गर्ने पुराना सोच पनि मधेसका गहिरा घाउ हुन्।
अब चेतना हरेक हृदयमा स्पन्दित छ।
परिवर्तनको बिगुल बजिसकेको छ।
आफ्नो पहिचान र अधिकारका लागि मधेस बोल्न थालेको छ।
शायद केही वर्षमा होइन, तर केही दशकमा यसको परिणाम देखिनेछ — र त्यो अपरिहार्य छ।
